Uit het “Handboek voor de beginnend acteur.”

In de zestiger jaren deed het rollenspel zijn intrede als leermiddel om naar jezelf te kijken, zodat je je werkattitude en houding kon bekijken in standaard te verwachten situaties zoals die zich zouden kunnen voordoen in je komende beroepspraktijk. De persoonlijkheid als instrument. Ik was jong en vond het prachtig. Maar had wel vanaf het begin een associatie met een scene uit "Frank van Weezels roemruchte jaren" dat ik op nog weer veel jongere leeftijd eens gelezen had.

Daar wordt Frank onderworpen aan een test. Je zit in een schuttersputje aan de rand van de dorpsweg. Je regiment is achter je vrij ver van je verwijderd. Je ziet een vijandelijk peloton de bocht omkomen. Wat doe je. Waarop Frank antwoord: Ik trek de handrem los van de melkkar, zodat die na tegen de boom er tegenover te zijn gebotst omvalt over de weg en de weg blokkeert. Waarop de sergeant verbaasd reageert: Welke melkkar, ik zie helemaal geen melkkar. Hoe kom je erbij dat er een melkkar is. En Frank weer: Ja luister eens, ik zie toch ook geen peloton vijandelijke soldaten ?

Van mijn zoon die psycholoog en politieman is, hoorde ik dat ze daar het rollenspel ook hanteren en dat dit geldt als test, waar je voor moet slagen. En dat hij daar moeite mee heeft. Zijn beschrijving van hoe dit in zijn werk ging gaf mij een schok van herkenning. Net als ik op jeugdige leeftijd was hij zich te weinig bewust van het feit dat er in zo’n rollenspel niet echt van je gevraagd wordt je persoonlijkheid te demonstreren door jezelf te zijn en te reageren op wat er je wordt aangeboden. Want als je dat doet trap je in de val van de echte reactie op een fictieve werkelijkheid. Wat ze willen is dat je demonstreert wat er je in de lesstof is aangeboden.
Wat er in de lesstof wordt aangeboden zijn modellen die zijn gemaakt op modellen van standaardsituaties. Fictie dus. Terwijl het juist zijn sterke punt is, als ook bij mij, om inventief te reageren in de gevarieerde en subtiel gedifferentieerde werkelijkheid, wordt er gevraagd om verzonnen standaardgedrag. Kwalitatief minder en tegen je natuur in. Ik noem dit verschijnsel maar "de paradox van de gespeelde echtheid."

Om zo’n test te halen moeten er pelotons vijandelijke soldaten worden bijbedacht. En die pelotons moeten er zo uitzien dat de lesstof er op kan worden toegepast.
Er wordt van hem verwacht dat hij controleert of door zijn vertrek van de plaats waar hij is opgeroepen geen gevaar rest voor de persoon die psychisch niet in orde is en onverzorgd achterblijft. En dat hij dan die verzorging regelt of de persoon anders preventief onder arrest brengt.
En dat kan je alleen maar doen door die denkbeeldige persoon bij voorbaat zonder aanleiding voor gek te verklaren omdat hij anders niet bij de oplossing past. Want zo een analyse kost natuurlijk meer tijd dan de vijf minuten waarin het rollenspel moet worden opgevoerd.

De paradox van de gespeelde echtheid komt als je er over nadenkt in veel breder verband voor. In de automatisering blijkt herhaaldelijk dat het bouwen van een testsituatie en testscenario’s nooit kan voorkomen dat er in de reële situatie alsnog van alles verkeerd gaat. De verontwaardigde uitroep: Hoe kan dit nu, is dat dan niet getest moet daar altijd beantwoord worden met: Jazeker en wel nu, en de test is niet geslaagd. Dat merk je toch. Werkte het toen wel dan. Ja natuurlijk, want in de testsituatie maken we het immer werkend.

Ook in gestandaardiseerde sociale rollen doet zich het probleem voor. Wie denkt dat het voldoende is om als sollicitant zichzelf te zijn vergist zich.
Je moet demonstreren hoe je zou reageren in het scenario dat de interviewer uit zijn  praktijk geconstrueerd heeft. Een scenario dat aan jou goeddeels onbekend is.
Soms schemert er iets door. Ik ben nogal sensitief en voel vaak wel de wrijving aan tussen de leden van de commissie, zeker als het mij lukt het enthousiasme over vakinhoud ook in hen te mobiliseren. Maar om binnen de beschikbare tijd aan te voelen wiens kant men verwacht dat je kiest is moeilijker.
De regel uit het boekje is natuurlijk: "de baas heeft gelijk". Maar je weet toch nooit precies hoe dit uitpakt in de stemverhoudingen.
Er blijft altijd het dilemma: Of je gokt. Dan pleeg je zelfmoord of wint goud door expliciet jezelf te zijn.
Of je moet met melkkarren om de hete brij heen blijven draaien.

This entry was posted in Volkskrant and tagged . Bookmark the permalink.

9 Responses to Uit het “Handboek voor de beginnend acteur.”

  1. assyke says:

    Avatar van assyke
    De eeuwige vraag, is er behoefte aan je echte zelf? Of moet je je zodanig aanpassen dat je past in wat de behoefte is van de maatschappij, werkplek, vriendenkring etc…

    Ik heb vijf jaar geleden een jaar of twee in het buitenland gewoond. Ze hadden daar zo’n andere manier van omgaan met elkaar, dat om met niemand in conflict te komen, je heel wat persoonlijke impulsen moest onderdrukken, uiteindelijk zou het denk ik zelfs leiden tot een verandering/aanpassing van je persoonlijkheid,
    het ging mij te ver…en ik ben weggegaan

    ieder mens moet tot op zekere hoogte zichzelf kunnen zijn en alleen op die manier hebben ze een toegevoegde waarde voor bijvoorbeeld een werksituatie. Een beetje papegaaien, terwijl je in de echte situatie waarschijnlijk intuitief reageert is je reinste onzin.

  2. suiker says:

    Avatar van suiker
    Dat is interessant. Ik ga voor de melkkar. Ik hou van echtheid. Niet ten koste van alles, maar wel van veel.

    Leuk om te lezen

  3. thrammy says:

    Avatar van thrammy
    Jezelf blijven, koste wat het kost. Als dat niet kan, bedenk dan dat niet jij, maar het systeem, de organisatie of de commissie gek is. Laat je niks wijsmaken, opdringen, laat je niet in een rol duwen die je niet wilt of die je niet past.

    Groene groet,

  4. Theo says:

    Avatar van Theo
    Rollenspel. Nogal eens gehanteerd, maar op een bepaald moment ging het tegenstaan. Het werd al te voorspelbaar. Zulke vormen werken een tijd en dan is de aantrekkelijkheid, functionaliteit er af. Het si wel zo dat je als deelnemer ook bij tijden even toeschouwer, analyst, commentator kan zijn, terwijl het spel doorgaat. Het is een open deur, maar leiding aan het rollenspel is van fundamenteel belang voor de uitwerking, invloed, het succes.

  5. iris kijkt says:

    Avatar van iris kijkt
    Ja, ik vond het ook niks. Oefenen op de Veluwe voor Afghanistan doen ze ook nog steeds, aan de andere kant, je moet toch wat.

  6. Smokey says:

    Avatar van Smokey
    Simen, Moeilijk oordelen want van dit onderwerp weet ik niet veel af.
    Wel een aanbeveling omdat de rollenspelmaterie plausibel wordt overgebracht.

  7. Jim Hasenaar says:

    Avatar van Jim Hasenaar
    Ik zou lekker in het schuttersputje blijven zitten. Dat jij een vijandelijk peloton de bocht om ziet komen, wil nog niet zeggen dat ze jou ook zien. Zien ze me wel dan doe ik mijn militaire kleren uit en doe in mijn onderbroek de lokale dorpsgek na.

    Ik weet niet of ik veel begrepen heb van je betoog.
    Ik geef het ruiterlijk toe.

  8. R.Kruzdlo says:

    Avatar van R.Kruzdlo
    Je weet dat ik vaak filosofietjes in mijn blogs heb. Zoals dat het ZELF een beleving is en eigenlijk niet bestaat. Daar moest ik aan denken toen ik je stuk las.

    Had het al vanochtend gelezen een aanbevolen. Groet

  9. Pingback: FAVORIETE REACTIE: | Hardslag

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *